Livets avslutning

Når en av oss dør…

Alle foto: Privat

Bildene er gjengitt med tillatelse av de pårørende

Bjarte Sørensen

Fastlege på Hjelmeland legekontor

bjarte.sorensen@hjelmeland.kommune.no

«Når ein av oss dør, flytter eg til byen», pleidde far sei spøkefullt når mor og han var i lystige lag. Dei som kjende han visste likevel godt at han var glad i heimen og garden. Tidleg på 70-talet bytta han ut karriere som ingeniør i den veksande maritime industrien på nord-vest-landet med katt, kaniner, sauer og kyr. Då mormor og morfar var klar for å pensjonere seg, tok mor og far over garden Fossane lengst aust i Ryfylke, fint plassert mellom fjord og fjell, to mil frå kommunesenteret. Allsidigheita som mekanikar og ingeniør var nyttig då dei moderniserte mange sider av gardsdrifta. Dei bygde vasskraftverk. Gamle hus på garden pussa dei opp og leigde ut til nye og gamle turistvenner frå heile verda. Mor var dobbeltarbeidande då ho også var sjukepleiar i kommunen. Naboskapa var også gode, og mang ein gong fekk venner frå fjern og nær god hjelp til å fikse og sveise. Det var ikkje den ting Sven Egil ikkje kunne fikse, og det var aldri eit «nei» å høyre, og ein god drøs over ein kopp kaffi følgte med.

Me tre borna fekk frie tøyler til å gjera det me likte best, og sjølv om me budde der som ingen skulle tru at nokon kunne bu, var me digitalt og fysisk tilkopla den store verda allereie på 80-talet. Storebror vart dataekspert i Bergen, storesøster helsesjukepleiar på Voss, og sjølv reiste eg til Australia for å bli lege før eg etter kvart fann vegen heim att.

I ein liten kommune blir både lege og pasientar van med å bytte roller ofte, gjerne fleire gonger i løpet av eit kort møte. Far sin gode ven, min gode kollega, John Nessa, var far sin fastlege. Eg var son, men òg lege og tidlegare sjukehuskollega med dyktige kirurgar som fjerna bukspyttkjertelkreften ein tilfeldigvis fann i 2018. Han fekk eitt år i bonus, men dessverre vart det påvist residiv i mars 2019.

Sjølv om håpet for kur hadde vore større enn tanken om residiv, vart far ikkje overraska. Han hadde kjend på noko i sida ei stund. Mange av mine pasientar som møtte han på ulike tilstelningar etterpå kommenterte til meg kor godt han såg ut, og kor fint det var å treffe han og kor open han var om at han skulle døy. Han nytta tida godt. Han var ein pragmatikar. Det kunne vera vondt å sitja i bilsetet over lenger tid, så då fekk han endeleg ei unnskuldning for å kjøpe ein BMW med sete med all slags innstillingar. Den fekk rulla mange tusen kilometer det året, medan mor og far besøkte venner og kjende i heile Noreg og i utlandet. Alle skal døy, men fram til det skal ein leve kvar dag.

Før dei fekk seld garden til entusiastiske nye bønder, bekymra han seg nok ein del for det. Han hadde ikkje lyst at mor skulle sitje att med det arbeidet. Men då det var i boks, og dei hadde fått kjøpt ein lettstelt leiligheit i sentrum, kunne han senke skuldrene. Garden skulle ikkje overtakast før i mai, og det var ennå berre jul.

For kvar gong eg såg far, kunne eg sjå at han vart svakare og tynnare. Men glimtet i auget var der. Når eg var på besøk med borna, ville dei spele kort i stova. Farfar svikta ikkje. Var det andre på besøk også, som ofte det gjerne var, fekk dei heller vera med på kortspel. Han kunne gjerne jukse litt også, helst slik at borna såg det. Han var med oss. Likevel merka eg meg augneblinkar der han forsvant inn i seg sjølv, det kom eit drag over han. Smertene fysisk var der, men kanskje tenkte han også på reisa som berre han sjølv kunne leggja ut på? Ingen kunne vera med det siste stykket.

Han ville gjerne få vera heime, helst til siste slutt. Det var god medisin. Å få kunne rusle opp på kontoret og putle med dei kjende tinga. Å få kunne ta i mot besøk på kjøkkenet. Å få kunne sovne framfor TV halvvegs gjennom ein krim, med pus i fanget.

Buken vart meir og meir stinn, det var tydeleg ascites. Teknologiinteressert som alltid fekk han meg til å sjå med bærbar ultralyd, og eg måtte gjerne bruke bileta i undervisning! Det bar på sjukehus igjen og innleggelse av dren som kunne tappast av heimesjukepleien. Tre sjukepleiarar reiste frå kommunen til sjukehuset for opplæring i det og i bruk av smertepumpe, og far, eg, fastlege John og kreftsjukepleiar Elin møtte med kirurgspesialistar og palliativt team.

Sjølv om eg visste det kunne vera bra, vart eg likevel imponert over kor profesjonelt heile apparatet var, kor fint alle parter samarbeidde med kvarandre. To-tre turar dagleg to mil kvar veg vart aldri problematisert av heimesjukepleien. Den avanserte pakken av injeksjonar, medisiner, pumper og dren såg dei på som ei spennande utfordring, ikkje som eit problem. Dei såg gjerne at han fekk bu heime etter ønskjet sitt, heller enn å komma til palliativ seng på sjukeheimen. Han fekk sjukehusseng i stova etter kvart som han var for svak til å gå og leggje seg på soverommet.

Då dei første påviste tilfella av koronavirus dukka opp på skulen til to av borna mine tidleg i mars, spurde eg om det var greitt dei likevel fekk komme på besøk. «Ja, eg kan vel likeså godt døy av korona, då blir eg gjerne den første i Noreg!» spøkte han. Lørdag kveld to dagar seinare ringer mor. Han har plutseleg fått ekstra vondt i magen, det er noko anna no enn det har vore. Han får ikkje nok lindring frå behovsmedisinen i pumpa. Nessa har same veka blitt pensjonist, men arvtakaren, unge dr. Asprusten, har tilfeldigvis vakt. «Vi reiser inn!» var klar beskjed. Det var godt at eg ikkje var aleine om dei store dosane morfin me måtte gi han, men det var det som skulle til for at han skulle få kvile noko gjennom natta. Eg går ut på kjøkkenet, kjenner ei tåre, medan eg i bakgrunnen høyrer fastlegen og far vitse om historias kortaste fastlege-forhold.

Neste morgon ringer heimesjukepleien for mor og søster mi. Han døydde søndags morgon 8. mars. Eg ringer John. «Takk for beskjed Bjarte. Eg dreg og synar han.»

Eg barberte far. «Det treng ikkje vera heilt glattbarbert, gjer det litt slik kort og røft, slik han likte det», sa mor. Det kjendest naturleg. Borna mine på 7, 11 og 14 tykte det var litt rart å sjå far ligge død i senga, og det kom nokre tårer, men også litt lune smil og ein god klem. «Eg har aldri sett ein død person», kommenterte den yngste naturleg nok. Gravferdskonsulenten tok seg fint av borna og lot dei få vera med i det praktiske. Det var ikkje så tungt å løfte han over i kista. Han fekk på seg ei kvit skjorte («for han likte godt å pynta seg med kvit skjorte», sa mor), og han låg fredeleg og smilte. Gyda på sju fekk legge det tradisjonelle tørkledet over ansiktet før me skrudde på loket og trilla han ut av huset, forbi TV, spisebord og ut gjennom grovinngangen for siste gong. Gyda fekk også sitje på framme i likbilen og prate med ho kjekke frå begravelsesbyrået og hjelpe med å få farfar inn i bårehuset på Hjelmeland.

Dagen etter den skjebnetunge nedstenginga av samfunnet var det begravelse. Mange hadde naturleg nok meldt avbod, og me fekk i hurten og styrten satt opp streaming på facebook.

Far var litt misunneleg på oss som fekk gå i den kjekke begravelsen. Med arrangementsgodkjenning av «sette-smittevernlege» i nabokommunen vart det minnestund, med god mat og New Orleans-jazz.

Eg minnast dei orda eg veksla med far i det eg gir han ein klem og forlet han den siste kvelden. «God natt, far. Eg har fått mykje frå deg.» «Eg har sett det», svara han med eit smil.